Mae ysgolion bychain ar draws Cymru yn wynebu blwyddyn gritigol fel mae Adurdodau Lleol yn adolygu’r ffordd y maent yn darparu addysg gynradd. Mae mwy na hanner o ysgolion cynradd gwledig Cymru gyda 90 o ddisgyblion neu lai, ac felly’n cael eu categoreiddio gan y Comisiwn Cyfrifo fel ‘bach’. Mae ad-drefnu yn golygu eu bod i gyd yn wynebu’r posibilrwydd o gau.

Mae’r buddion ariannol o ad-drefnu fel hyn wedi cael eu hamlygu gan nifer o Awdurdodau sy’n brin o arian ac mae gwleidyddion a rhai pobl proffesiynol wedi cefnogi’r ddadl hon drwy ddadlau nad yw ysgolion bach yn darparu’r addysg orau oherwydd bod ganddynt lai o athrawon, adeiladau gwaelach a grwpiau disgybl cyfoed bychan.

Pam fod ysgolion bychain yn bwysig?

Yn groes i rai syniadau, mae llawer yn credu bod ansawdd addysgu yn well mewn ysgolion bychain oherwydd bod yr arweinyddiaeth yn gryfach a bod y pennaeth yn uniongyrchol ynghlwm nid yn unig â’r cynllunio a’r monitro ond hefyd yn rhan o’r addysgu. Mae’r disgyblion mewn deng ysgolion dau-athro yn aml yn cyflawni’r un safonau os nad safonau uwch na’u cyfatebwyr mwy.

Mae bychan hefyd yn creu synnwyr gyfoethog o weithio fel tîm, tra bod agosrwydd at y cartref a’r gymuned yn galluogi staff, disgyblion a phobl leol i gyd gael budd. Yr ysgol yw canolbwynt bywyd y pentref yn wir a’r un gwasanaeth gyhoeddus sydd ar ôl i etholwyr y pentref sy’n talu trethi uchel yw ysgol y pentref. Gan Geredigion mae’r nifer fwyaf o ysgolion bychain yng Nghymru ond mae gyda rhai o’r canlyniadau Lefel ‘A’ gorau yn gyson.

Mae llywodraeth ar ôl llywodraeth wedi condemnio’r costau’r nifer cynyddol o lefydd gweigion mewn ysgolion. Mewn realiti mae’r Comisiwn Cyfrif wedi dangos bod y rhan fwyaf o’r broblem hon mewn ardaloedd trefol. Er hyn yr ysgolion bychain sy’n dioddef ac yn cau a’r disgyblion yn cael eu cludo ar gostau drud yn ddi-ddiwedd. Yn y pen draw y cymunedau gwledig a’r bywyd gwledig sydd yn dioddef.

Y Sefyllfa Bresennol

Mae datganoli polisi addysg i Lywodraeth Cynulliad Cymru wedi arwain at bolisi hollol ymrannol ar ysgolion bychain a gwledig yng Nghymru. Mae polisiau Llywodraeth y Cynulliad Cymreig yn cynnwys:

• Targedau ar gyfer lleihau cynhwysedd gormodol yn yr ysgolion; a
• Addewid i ddarparu “adeiladau ysgol digonol ar gyfer pawb erbyn 2010.”

Mae’r polisiau hyn o reidrwydd yn diffinio ffordd tuag at ad-drefniant a chau ysgolion bychain gyda’r canlyniad o adwaith cyhoeddus difrifol nad yw’n syndod. Yr enghraifft mwyaf diweddar yw cyhoeddiad Cyngor Sir Gaerfyrddin am ad-drefniad ysgolion gwerth £100 miliwn (Hydref 2004) a chau posibl o 40 o ysgolion lleiaf y sir. Mae llawer o’r ysgolion lleiaf yng Nghymru Wledig mewn ardaloedd lle mae’r iaith dan fygythiad fwyaf.

Yn Siroedd Penfro, Dinbych a Mynwy mae ysgolion bychain yn gynyddol yn dioddef yr un dynged. Cyrhaeddodd ymdrechion rhieni yr ysgol gynradd 50 disgybl yn Hermon, Gogledd Sir Benfro at fynd a’u hymgyrch i arbed yr ysgol, ddau wrandawiad Uchel Lys yn Llundain yn ystod 2004. Mynnodd yr awdurdod lleol bod Cynulliad Cymru yn cael ei dynnu i mewn i’r achos llys, ac yn yr adolygiad barnwrol terfynol yng Ngorffennaf 2004, oherwydd yr adnoddau cyfyngedig oedd ar gael i’r rhieni, ni lwyddodd y cais i arbed yr ysgol rhag cau. Dadleuodd y rhieni bod Polisi Cau Ysgolion yng Nghymru yn annheg i gymunedau gwledig bychain oedd yn gorfod cydymffurfio â chyfrifoldebau Awdurdodau Addysg Lleol i gydymffurfio â dymuniadau’r Gweinidog Addysg ym Mae Caerdydd. Mae Powys wedi neidio ar y drol ‘ad-drefnu’ ac mae ysgolion sy’n perfformio’n dda fel Llandinam, nawr dan fygythiad.

Y Ddadl Ariannol

Mae’r cwbl yn dibynnu ar arian! Ond mae’r costau unedol uwch yn cynrychioli buddsoddiad tymor hir doeth yn yr unigolyn yn ogystal â lles y gymdeithas. Yn yr ysgol fach mae’r pecyn yn gyflawn, naturiol a buddiol.

Os yw ysgolion bychain yn dda i blant, gyda safonau uchel o ymddygiad ac agweddau ardderchog tuag at ddysgu ac at ei gilydd, pam fod Cymru gwrthod hyn ? Ai problem trefol yn unig yw costau trybini ac anfodlonrwydd ymhlith pobl ifanc?

Gall y ddwy flynedd nesaf weld taenfa ddifrodol eang yn torri drwy ffabrig gyfoethog Cymru wledig. Unwaith mae’r ysgolion wedi’u colli, bydd effeithiau anorfod ar gymunedau, unigolion a hunaniaeth llefydd gwledig Cymreig. Gall y rhai sy’n pryderu am ansawdd addysg a rhai sy’n poeni am Gymru wledig ennill y ddadl hon ond bydd angen ymdrech benderfynol iawn nid yn unig i amddiffyn bob un ysgol unigol ond i gario’r dadleuon cywiraf ymlaen. Gall hwb ymgyrch wedi’i gydlynu’n dda wyrdroi’r llanw cyfredol sy’n bygwth momentwm sydd bron yn ddifrod cymdeithasol.

Wedi methu gyda’u hymgais i arbed eu hysgol bentref mae Rhieni Ysgol Gynradd Hermon wedi sefydlu cronfa ysgol genedlaethol fach i ddenu unigolion o Gymru gyfan i gydweithio i amlygu’r angen hollbwysig i gadw’r ysgol wledig fychan. Am £1 yr wythnos yn unig mae’r aelodaeth yn codi tuag at y targed cychwynnol o 500 o aelodau. Yn bwysig iawn mae’r gronfa yn gobeithio codi £14,000 ar gyfer lobio a chydlynu’r her i rwystro cau ysgolion bychain a galluogi adolygiad o’r polisi cau ysgolion bychain cyfredol yng Nghymru.

Er mwyn darganfod mwy am yr ymgyrch a sut i ymaelodi ymwelwch â gwefan ysgolion bychain cenedlaethol ar www.ysgolhermon.org.uk

Download & Print Petition